Tarihi kayıtlara göre Diyarbakır’ın merkez Sur ilçesinde bulunan birçok tarihi ve kültürel eser bilinçsizlik nedeni ile gereken önemi görememiş, kimisi kaderine terk edilmiş, kimisi ise bir takım bahanelerden ötürü tamamen yok edilmiştir. Bunlar arasında Sultan Sa’sa camisi ile Dağ Kapı meydanını çevreleyen surların yıkımı en acı örneklerden olmaktadır.
Ancak tarih kıyımından kurtulan kimi tarihi ve kültürel eserlerde bulunuyor. Kıyımdan kurtulan en büyük değere sahip olan eser ise ünlü İslam bilgini Cezeri tarafından yapılan güneş saati oluyor.
Günümüzde merkez Sur ilçesinde bulunan Ulucami avlusu içerisinde yer alan güneş saati 900 yıl önce Diyarbakır’da kullanılmak üzere El - Cezeri tarafından yapılmıştır. Bugünkü konumunun aksine Ulucami önüne yerleştirilen saat gereken özen ve öneme değer görmemiş, zaman içerisinde yapısal bütünlüğü tahrip olmuştur. Tahrip sonucu zemini çatlamış, ok yönünü gösteren çizgiler aşınmış hale gelmiş.
Bu durumun önüne geçmek için cami önünde yer alan saat uzun bir zaman önce cami yerleşkesini oluşturan şafiler bölümüne yakın bir noktaya yerleştirilerek muhafaza altında alınmış. Saatin tamamen yok olmasının önüne geçmek için zemin demir çembere alınmış, zamanı belirleyen ok ise özel bir boya ile kaplanmak zorunda kalınmış.
Hava ve mevsim koşulları nedeni ile saat dilimini gösteren çizgilerin aşınma sonucu yok olmasının önüne geçmek için gerekli önlem ve çalışmalar ise sürekli aralıklar ile yürütülüyor.
Son olarak sibernetiğin öncü ismi olan El – Cezeri tarafından yapılan güneş saati günümüzde İslam bilim tarihi açısından önem taşıyan nadide eserler arasında yer alıyor.
Güneş saatinin aksine Diyarbakır’da önemli tarihi eserler arasında Surp Giragos Ermeni Kilisesinin çan kulesi de yer alıyor. Çan kulesi taşıdığı mimari ve kültürel özellikler nedeni ile önem taşırken, uzun yıllara tanıklık etmesi ile de öne çıkıyor. 2015 yılında yaşanan çatışma ortamından olumsuz etkilenen çan kulesi ve kilise tahrip olmuş ve restorasyon çalışmaları neticesinde yeniden ayağı kalkmıştır.
Günümüzde inanç simgesi olmasının yanı sıra daha çok tarihi değer ile anılan çan kulesi kentin önemli hafıza kayıtları arasında yer alıyor.
