Yüzyıllar boyunca medeniyetlere ve milletlere ev sahipliği yapan Diyarbakır, tarihin izini uhdesinde barından nadir illerden biridir. Kent, çeşitli dinlerin, mezheplerin, medeniyetlerin, devletlerin, milletlerin ve kültürlerin başkenti olarak, tarih sayfalarında hep adından söz ettirmiştir. Krallıkları, kralları ve yaşanmışlıkları ile önemli olduğu kadar, kent aynı zamanda kültür ve tarih envanteri ile de zengindir.
Özelliklede anıtsal değer taşıyan kültür ve tarih envanteri içerisinde yer alan yapılar, günümüzde marka değeri açısından kente farklı bir kimlik kazandırıyor. Anıtsal eser niteliğinde olan yapılar arasında hanlar, hamamlar, inanç mabetleri, saraylar, kervansaraylar ve konaklar bulunurken, en çok dikkat çekini ise Diyarbakır evi olarak nitelendirilen konaklar oluyor.
Konaklar kentin tarih ve kültür kenti olma vasfında büyük görev üstlenirken, bunlardan günümüze ulaşanlar ise sınırlı sayıda bulunuyor. En dikkat çekini ise kendine has mimari ve yapısal özelliklerini koruyup, halen ayakta kalanlardan olan ve kentin turizm potansiyelinde önemli bir katkısı olan Cemil Paşa Konağıdır.
Cemil Paşa Konağı Vali Ahmet Cemil Paşa tarafından 17 yüzyılda inşa edilerek, kente kazandırılmıştır. Yapıldığı dönemde mimari özelliği harem ve selamlık şeklini temel alarak tasarlanmıştır. Geniş bir bahçesi, avlusu, odaları, ahırları, idari bölümler bulunan konak, Karacadağ bölgesinde çıkarılan bazalt taşlardan inşa edilmesi nedeni ile Anadolu coğrafyasındaki benzer yapılar arasında ayrıcalıklıdır.
Bazen Okul Bazen Dokuma Merkezi
Konak cumhuriyetin ilk döneminde farklı şekillerde değerlendirildi. Dönemin idarecileri tarafından konak, Cumhurbaşkanı İsmet İnönü’nün adı verilerek, Trahomalılar Mektebi olarak okula dönüştürüldü. Sonrasında ise kentin ipek üretimine katkı sunması ve dokuma kültürünün geliştirilmesi için atölye alanı olarak faydalanıldı. Bazen okul, bazen dokuma merkezi olarak hizmet eden konak, sonrasında atıl duruma büründüğü rivayet ediliyor.
Tarih ve Kültür Eseri
1970 ve 2012 yılları arasında değerlendirilmeyen Cemil Paşa Konağı daha sonrasında restore edilerek kent müzesine dönüştürüldü. Günümüzde 500 belge, 450 adetlik resim albümü, 235 tescilli eser ile Diyarbakır’ın tarihine ışık tutarken, kentin geçmişinin bugüne taşınmasında rol alıyor.
